چهارشنبه, 4 مرداد 1396


تماس با ما

ارومیه - بلوار شهید باهنر - شرکت سهامی آب منطقه ای آذربایجان غربی
کد پستی : ۵۷۱۳۱۵۹۵۵۵۴
تلفن :  ۳۳۴۵۴۰۹۵ ـ ۳۳۴۴۷۰۵۲ ـ ۳۳۴۴۲۷۲۰ـ ۰۴۴
فکس : ۳۳۴۴۰۰۹۱ ـ ۰۴۴

ایمیل : info@agrw.ir
 

 

آمار بازدیدکنندگان
کاربران آنلاین :8
بیشترین بازدید همزمان:90
بازدید امروز :900
بازدید دیروز :1618
کل بازدید :749417
میانگین بازدید :808
آخرین به روزرسانی:1396/05/04 11:09:50

 

سد باستانی تازه شهر سلماس

 

دشت سلماس از دیرباز مهد فعالیت های کشاورزی و عرصه ظهور ابتکارات آبی بوده است . ابزارهای زندگی کشاورزی بدست آمده از تپه اهرنجان در شمال سلماس متعلق به 12000 سال پیش ، سیستم تامین آب قلعه اورارتویی بر فراز کوه مرتفع قارنی یارخ در جنوبغربی سلماس در سه هزار سال پیش و از همه آشکارتر شبکه آبیاری سنتی که تقریبا" تمامی دشت سلماس را بطور ثقلی آبیاری می نماید ، برخی یادگارهای با ارزش گذشتگانند .

 

موقعیت و راههای دستیابی

سد باستانی تازه شهر سلماس در شهرستان سلماس و در فاصله حدود ده کیلومتری غرب شهر سلماس قرار گرفته است و دسترسی به محل آن با استفاده از جاده آسفالته سلماس به تازه شهر - کوره رش امکانپذیر می باشد . فاصله محل سد تا پل روی رودخانه دریک واقع در مسیر جاده آسفالته مذکور ، جدود یک کیلومتر می باشد .شهر تازه شهر در چهار کیلومتری شرق محل سد واقع شده است . رودخانه دریک به رودخانه بزرگتر زولا و آنهم به شمال دریاجه ارومیه تخلیه می گردد .

اهداف اجرائی و شرایط فعلی سد

هدف از اجرای سد ، ذخیره سازی جریان نابهنگام رودخانه دریک برای آبیاری اراضی کشاورزی پائین دست سد بوده که بنا به اظهار افراد محلی موجب رفع اختلاف آب اهالی آن زمان شده است .زیرا آب استحصالی از رودخانه دریک در نبود چاههای عمیق فعلی کفاف آب آبیاری مورد نیاز را نمی نموده است . این سد در حال حاضر مورد بهره برداری نمی باشد و تقریبا" متروکه شده است . بخش خاکی سد تازه شهر کاملا" سالم و قسمت سنگی آن مقداری تخریب شده است .

نوع تاسیسات آبی

سد ذخیره ای تازه شهر که در مسیر رودخانه قرار ندارد و به اصطلاح (Off Stream) نامیده می شود در ساحل چپ رود دریک واقع شده است . این سد از انواع سدهای ساخته شده با مصالح بنایی بوده و شامل یک دیوار سنگی بطول 31 متر ، عرض 4.7 و ارتفاع 5.4 متر از زمین طبیعی می باشد که دارای یک دریچه آبگیر در بخش تحتانی بدنه سد است . ورودی آب منحرف شده از رودخانه دریک به مخزن سد در بالادست دریاچه قرار دارد . بدلیل امکان قطع جریان ورودی به سد توسط نفر ، سرریزی برای این سد پیش بینی نشده است . تنها خروجی آب سد دارای دو ورودی یکی در تراز حدود یک متر و دیگری در تراز نیم متر از بستر دریاچه می باشد ، تا با پر شدن رسوب و مسدود شدن ورودی پایینی بتوان از بالایی استفاده نمود .
در تعمیرات بعمل آمده توسط جهاد کشاورزی ابتدا مقداری رسوب برداری از پشت سد بعمل آمده و سپس یک فرمان متصل به یک دریچه کشوئی به ورودی پائینی اضافه گردید ، ولی برای ورودی بالائی کاری صورت نگرفته و یا اثری از آن نمانده است . دو بازوی خاکی در طرفین بخش سنگی سد وجود دارد طول بازوی جنوبی 116 متر و حداکثر ارتفاع آن 6 متر و طول بازوی شمالی 600 متر و حداکثر ارتفاع 5.3 از زمین طبیعی یعنی برابر ارتفاع بخش سنگی می باشد . یک نهر سنتی کوچک آب سد را به اراضی کشاورزی پائین دست هدایت می نموده است که مسیر آن هنوز روی زمین مشخص می باشد . یک رشته قنات قدیمی بموازات نهر سنتی مذکور برای تامین آب شرب تازه شهر کشیده شده که از نشتاب شهر بهره می برده است . حجم مخزن بدلیل نبود نقشه توپوگرافی با مقیاس مناسب با دقت قابل محاسبه نیست لیکن مقدار آن در حد بررسی های فعلی در تراز حداکثر ، حدود دو میلیون مترمکعب برآورد میگردد . آورد متوسط در حدود 30 میلیون مترمکعب در سال است .

مصالح ساختمانی و منابع قرضه

کلیه مصالح مصرف شده در بدنه سد از اطراف محل سد تامین شده و شامل سنگ های بازالتی برای بدنه سنگی و مواد ریزدانه برای بازوهای خاکی سد می باشد . ارتفاعات سنگ آهکی برای تهیه آهک در فاصله چند کیلومتری محل سد از جمله در کوه قارنی یارخ در ساحل راست رودخانه زولا قرار دارد . حجم شفته بکار رفته چندان زیاد نبوده است .

دیدگاههای مهندسی

سد تازه شهر با انتخاب یک ساختگاه مناسب ، ضمن تامین آب مورد نیاز و رفع اختلاف آبی موجود در آن زمان با حداقل عملیات و استفاده کامل از شکل و موقعیت زمین ، در حدی که بدون عملیات اکتشافی میسر بوده و تنها به مدد دقت و استمرار توجه به طبیعت منطقه ، از خطرات زمین شناختی دوری جسته و هیچ اثر منفی بر محیط اطراف خود نداشته است . انتخاب محل برای تخلیه آب نهر سنتی عبوری از بالا دست سد به درون دریاچه بسیار اصولی بوده و این عمل با سرازیر نمودن آب از یک مسیر ماسه سنگی با شیب حدود 20 درجه صورت می گرفته و هیچ مشکلی برای خود نهر ایجاد نمی نموده است . اینکار با بستن مسیر نهر سنتی با استفاده از خار و خاشاک و خاک صورت می گرفته است . نساختن سرریز نیز نشانی از پیش بینی نحوه عملکرد سد می باشد .
سازندگان سد درک صحیحی از چگونگی استفاده از مواد ریزدانه در بستر دریاچه بعنوان یک فرش نفوذ ناپذیر داشته و بطور موفقیت آمیزی این مواد را در محل مذکور گسترانده اند ، چنانکه تلاش متاخرین برای افزایش حجم مفید سد از طریق برداشتن رسوبات یاد شده منجر به نشت آب از زیر بدنه سد گردیده است .

دیدگاههای تاریخی و باستانشناختی

- معماری
دیواره سد دو جداره ساخته شده و بین سنگهای بیرونی آن فاقد بند می باشد . نمای جانبی سد متشکل از سنگ های بادبر ریشه دار است و ملات بین جدارها شفته آهکی می باشد . حد فاصل بخش خاکی سد در چپ و راست این قسمت در طول حدود 6 متر از هر طرف با سنگ لاشه و بطور نامنظم کار شده که احتمالا" مربوط به مرمت سال 1340 می باشد . پایه های طرفین دریچه سنگی تخلیه آب که قوسی است شامل چهار باستیون  (پی بند) سنگی به فرم نیم دایره است .

- قدمت
پژوهش های باستانی با انجام گمانه زنی در اطراف سد می تواند اطلاعات وسیعی در خصوص قدمت ، ارتفاع ، بستر اولیه و نیز نحوه تخریب (شکافهای عمودی که موجب تخریب بدنه سد شده) بدست می دهد . ضمنا" اهتمام به سنگ یابی در اطراف آن ، موجب بازیابی مصالح اولیه سد در محل خواهد بود . در هر حال ب توجه به مشخصه های معماری و بررسیهای اولیه سد قدمت آن به دوره صفوی میرسد .



دورنمای سد ذخیره ای تازه شهر در ساحل چپ رودخانه دیریک
I- کوه بلقیس II-بازوهای خاکی سد III- بخش سنگی سد V-نهر آب بر سد VI- رودخانه دریک VII- نهر سنتی ساحل راست

نهر سنتی انتقال آب رودخانه دریک به سد تازه شهر 
I- مجاری انحراف آب نهر به دریاچه سد II- مسیر ماسه سنگی جریان آب ورودی به دریاچه

منظره عمومی دریاچه سد تازه شهر
I- نهر سنتی انتقال آب رودخانه دریک به دریاچه سد II- بخش های خاکی سد III- بخش سنگی سد

بخش های مختلف بدنه سد تازه شهر
I- بخش خاکی سد II- بخش سنگی اولیه III- بخش های سنگی اضافه شده در مرمت سال 1340
V- تکیه گاه فرمان دریچه اضافه شده توسط جهاد سازندگی

ورودی های دریچه خروج آب سد که هر دو آنها به یک خروجی مشترک ختم می شوند
I- ورودی پائینی و فرمان دریچه II- ورودی بالائی که درپوش آن کنده شده است

خروجی مشترک دریچه های فوق در پائین دست سد

نمای پائین دست سد
I- بخش تخریب شده پی بند سمت چپ در بیرون مخزن
II- سنگ های بادبر که بصورت پوسته بدون بند سنگهای لاشه و ملات را در برگرفته اند

نمای بالادست سد
I- بخش تخریب شده پی بند سمت چپ در داخل مخزن II- پله های دسترسی به دریچه های بالائی و پائینی
III- اندود بتنی برای جلوگیری از نشت آب از بدنه سد که در مرحله مرمت اضافه شده است

محل کتیبه مرمت سال 1340 در رویه پائین دستی سد

نمای نزدیک کتیبه مرمت سال 1340 در رویه پائین دستی سد

 


 


بازدید:3541
آخرین به روزرسانی: 1395/08/09

« اقتصاد مقاومتی؛ تولید و اشتغال »

© تمامی حقوق این وب‌سایت، متعلق به شركت سهامی آب منطقه‌ای آذربايجان‌غربي است.  |  تولید و پشتیبانی: گروه دیبا